کم خونی

حقایق کوتاه درباره کمخونی
• کمخونی چیست؟
کمخونی یعنی خون شما گلبول قرمز یا هموگلوبین کافی برای حمل اکسیژن به سراسر بدن ندارد. در نتیجه ممکن است
احساس خستگی، تنگی نفس یا سرگیجه کنید.
• شایعترین نوع :کمخونی ناشی از فقر آهن.
• عالئم معمول :خستگی، تنگی نف س هنگام فعالیتهای سبک، تپش قلب، رنگپریدگی پوست، سردرد و سرگیجه. گاهی
افراد با کمخونی خفیف هیچ عالمتی ندارند.
چه زمانی باید سریع به پزشک مراجعه کرد؟
در صورت احساس درد قفسه سینه، غش کردن، تنگی نفس شدید، ضربان قلب بسیار سریع، خونریزی شدید یا بروز ناگهانی
عالئم.
توضیح درباره کم خونی
کمخونی زمانی رخ میدهد که خون توانایی کافی برای انتقال اکسیژن ندارد، زیرا یا تعداد گلبولهای قرمز کم است یا مقدار
هموگلوبین پایین آمده است. علتهای کمخونی میتواند کمبود آهن یا ویتامینها، بیماریهای مزمن، از دست دادن خون، یا
اختالل در تولید گلبولهای قرمز باشد.
نشانههای شایع آن شامل خستگی، ضعف، رنگپریدگی، تپش قلب، یا تنگی نفس در فعالیتهای روزمره است. در موارد خفیف،
ممکن است هیچ عالمتی وجود نداشته باشد.
تشخیص کمخونی با آزمایش خون انجام میشود و پزشک با توجه به نتایج علت زمینهای را بررسی میکند تا درمان مناسب را آغاز
نماید. بیشتر انواع کمخونی با درمان بهموقع کامالً قابل کنترل هستند.
انواع کم خونی
.1 کمخونی فقر آهن :شایعترین نوع؛ بهدلیل مصرف ناکافی آهن، جذب ضعیف آن، یا از دست دادن خون )مانند
قاعدگیهای سنگین یا خون ریزی گوارشی(.
.2 کمخونی بیماریهای مزمن یا التهابی :در بیماریهای طوالنی مانند عفونتهای مزمن، آرتریت روماتوئید، نارسایی
کلیه یا سرطان دیده میشود.
.3 کمخونی مگالوبالستیک )کمبود ویتامین 12B یا فوالت(:باعث بزرگ شدن غیرطبیعی گلبولهای قرمز میشود؛
معموالً در اثر تغذیه نامناسب، اختالل جذب یا مصرف برخی داروها.
.4 کمخونی همولیتیک :در این نوع، گلبولهای قرمز سریعتر از حد طبیعی تخریب میشوند.
.5 کمخونی آپالستیک :مغز استخوان توانایی تولید گلبولهای خونی کافی را از دست میدهد؛ از انواع نادر ولی جدی
است.
.6 کمخونیهای ارثی )مانند تاالسمی و کمخونی داسیشکل( :ناشی از اختالالت ژنتیکی در ساختار یا تولید
هموگلوبین هستند.
تشخیص کم خونی
.1 آزمایش شمارش کامل خون :(CBC (اندازهگیری هموگلوبین، هماتوکریت و شاخصهای گلبولی .(MCV (کاهش
هموگلوبین نشانه کمخونی است.
.2 اندازهگیری حجم متوسط گلبول قرمز :(MCV (برای تعیین نوع کمخونی کوچکسلولی = فقر آهن، بزرگسلولی =
کمبود12/B فوالت.
.3 بررسی وضعیت آهن :شامل فریتین )ذخیره آهن بدن(، آهن سرم و ظرفیت اتصال آهن .(TIBC (فریتین پایین
معموالً نشاندهنده کمبود آهن است.
.4 سایر آزمایشها :اندازهگیری12B ، فوالت، شمارش رتیکولوسیت ها، بررسی عملکرد کلیه و کبد، یا در صورت لزوم
آزمایشهای ژنتیکی.
مقادیر مرجع هموگلوبین )بر اساس سازمان جهانی بهداشت(:
• زنان: کمتر از ۱۲ گرم در دسیلیتر = کمخونی
• مردان: کمتر از ۱۳ گرم در دسیلیتر = کمخونی
درمان کم خونی
اصول کلی درمان بر پایه شناسایی و رفع علت اصلی است:
• درمان کمخونی فقر آهن :مصرف قرصهای آهن )مانند فروس سولفات یا فروس فومارات( خط اول درمان است. در
صورت تحمل نکردن دارو یا نیاز فوری به جبران سریع آهن، تزریق وریدی آهن انجام میشود.
• کمبود ویتامین 12B یا فوالت :درمان با تزریق یا قرص ویتامین 12B و اسیدفولیک بر اساس علت زمینه ای.
• کمخونی شدید یا ناشی از خونریزی سریع :ممکن است نیاز به تزریق خون یا بستری در بیمارستان باشد.
• کمخونی بیماریهای مزمن :تمرکز بر کنترل بیماری اصلی است؛ در برخی موارد از داروهای محرک خون سازی یا
تزریق آهن استفاده میشود.
نکات دارویی و مشاوره ای
در مصرف قرص آهن:
• نحوه مصرف :بهتر است قرص آهن با معده خالی مصرف شود تا جذب آن بیشتر شود؛ در صورت ایجاد ناراحتی معده،
میتوان آن را همراه غذا مصرف کرد.
• تداخالت غذایی :چای، قهوه، لبنیات و آنتیاسیدها جذب آهن را کاهش میدهند؛ ویتامین C( مانند آب پرتقال(
جذب را افزایش میدهد.
• عوارض شایع :یبوست، تهوع، تغییر رنگ مدفوع به تیره.
• مدت درمان :معموالً چند ماه باید ادامه یابد تا ذخایر آهن )فریتین( کامالً جبران شود.
• هشدار :مصرف بیشازحد آهن برای کودکان خطرناک است؛ دارو دور از دسترس کودکان نگهداری شود.
در تزریق آهن )داخل وریدی(:
• در موارد خاص )عدم تحمل خوراکی، نیاز فوری، یا بیماریهای مزمن( انجام میشود و بیمار باید پس از تزریق مدتی
تحت نظر بماند.
در درمان کمبود 12B یا فوالت:
• در صورت نقص جذب، تزریق منظم 12B ممکن است مادامالعمر مورد نیاز باشد.
پیگیری و پایش درمان
• آزمایش هموگلوبین معموالً ۲ تا ۴ هفته پس از شروع درمان بررسی میشود تا پاسخ مشخص گردد.
• پس از طبیعی شدن هموگلوبین، باید فریتین )ذخیره آهن( نیز اندازهگیری شود تا اطمینان حاصل شود ذخایر آهن
بدن تکمیل شدهاند.
• مقدار هدف فریتین معموالً بیش از ۳۰–۵۰ میکروگرم در لیتر است )بر اساس دستورالعمل آزمایشگاه و منطقه(.
عالئم هشدار )نیاز به مراجعه فوری(
در صورت بروز موارد زیر فوراً به پزشک یا اورژانس مراجعه شود:
درد قفسه سینه، غش کردن، تنگی نفس شدید، ضربان قلب بسیار سریع، مدفوع سیاه یا قیری، یا خونریزی شدید.
سؤاالت متداول
چه مدت بعد از شروع مصرف قرص آهن احساس بهبودی خواهم کرد؟
معموالً پس از ۲ تا ۴ هفته احساس انرژی بیشتر خواهید داشت، اما درمان باید چند ماه ادامه یابد تا ذخایر آهن بدن کامل
شود.
چرا پزشک برای من آزمایش فریتین تجویز کرده است؟
فریتین میزان آهن ذخیرهشده در بدن را نشان میدهد. کاهش فریتین به معنی کمبود آهن است، اما در التهاب ممکن است
فریتین کاذباً باال رود.
آیا کمخونی خطرناک است؟
کمخونی خفیف معموالً خطرناک نیست ولی در صورت درماننشدن ممکن است باعث نارسایی قلبی یا مشکالت جدیتر شود
و گاهی نشانه بیماریهای مهم مانند خون ریزی داخلی است.
منابع
• سازمان جهانی بهداشت – (WHO (راهنمای کمخونی و مقادیر هموگلوبین
• مراکز کنترل و پیشگیری از بیماریها – (CDC (اطالعات عمومی درباره کمخونی
• سرویس سالمت ملی بریتانیا – (NHS (کمخونی فقر آهن
• کلینیک مایو – (Clinic Mayo (مرور کامل انواع کمخونی
• راهنمای تفسیر فریتین(RUH – NHS(
یادداشت علمی کوتاه
کمخونی زمانی تعریف میشود که هموگلوبین کمتر از حد مرجع برای سن و جنس باشد )معموالً >۱۲ گرم در دسیلیتر در زنان و
>۱۳ گرم در دسیلیتر در مردان(
بررسی اولیه شامل CBC :و شاخصهای گلبولی، شمارش رتیکولوسیت، اسمیر محیطی، فریتین، ظرفیت اتصال آهن(TIBC (،
ویتامین 12B و فوالت، و در صورت لزوم بررسیهای کلیوی، کبدی و همولیز است.
درمان اصلی بر رفع علت، تجویز آهن خوراکی یا تزریقی، و در موارد شدید، تزریق خون طبق دستورالعمل انتقال خون است.